Achter illegale fentanylproductie zit een smokkel in ‘cocaïnevissen’: Mexicaanse drugskartels doen duistere zaken met Chinese farmaceuten
Achter illegale fentanylproductie zit een smokkel in ‘cocaïnevissen’: Mexicaanse drugskartels doen duistere zaken met Chinese farmaceuten
In het handelsconflict tussen China en de Verenigde Staten blijft de drug fentanyl het struikelblok. Hoe ingenieus de internationale criminaliteit rond de verslavende pijnstiller in elkaar zit, blijkt in het noorden van Mexico. Alles draait om de zwemblaas van een vis, een delicatesse in China.
‘Het is vissen, stropen of de drugscriminaliteit in’, zegt een Mexicaanse scheepsmaat die voorheen als gids werkte in de Golf van Californië in het noordwesten van Mexico.
Het leven is hard in deze droge regio, die ligt ingeklemd tussen dorre bergruggen en woestijnen. Maar de zee herbergt een levende schat: de totoaba macdonaldi, een ombervis die alleen hier voorkomt. Zijn zwemblaas is in China als ‘medicinale’ delicatesse omgerekend 54 duizend euro waard.
Een zwemblaas is een orgaan waarmee de vis zijn massadichtheid aanpast om op de gewenste diepte te blijven. Chinezen, die geloven dat het eten daarvan de bloedcirculatie verbetert, betalen er astronomische bedragen voor. Daarom wordt de totoaba de cocaïne van de zee genoemd.
Om veiligheidsredenen geeft de scheepsmaat zijn naam niet. Niemand wil problemen met de Mexicaanse drugskartels, die goed verdienen met handel in totoaba’s. Deze vis vormt de spil in een ingenieuze uitruil tussen Mexicaanse drugscriminelen en Chinese chemicaliënhandelaren: zwemblazen voor fentanyl-ingrediënten.
In Chinese wateren is door overbevissing een soortgelijke ombervis al drie decennia geleden verdwenen, dus vinden Mexicaanse totoaba-zwemblazen daar gretig aftrek. En het zal de Mexicaanse kartels een rotzorg zijn dat met de totoaba alles wat zwemt in illegale drijfnetten komt vast te zitten en doodgaat.
Mexicaanse kartels ontvangen geen Chinese yuans of Amerikaanse dollars voor de zwemblazen, maar ruilen de organen via netwerken van tussenpersonen voor chemicaliën uit China, zogeheten precursors, waarmee in clandestiene Mexicaanse laboratoria fentanyl wordt gemaakt. De kartels smokkelen de zwaar verslavende pijnstiller vervolgens naar de Verenigde Staten, waar jaarlijks ongeveer 80 duizend Amerikanen overlijden aan een overdosis.
Fentanylepidemie
Fentanyl maakte zijn debuut op de Amerikaanse drugsmarkt als pijnstiller, die artsen ondanks het risico op verslaving met groot gemak voorschreven. Nadat de medische stand strenger was geworden, weken Amerikanen die niet zonder pillen zoals OxyContin konden uit naar dealers. Die verkochten naast pijnstillers ook heroïne, met als gevolg forse toename van het aantal heroïneverslaafden.
Toen Chinese internetwinkels vanaf 2012 pakjes met fentanyl rechtstreeks naar de VS stuurden, explodeerde het Amerikaanse drugsgebruik. Cocaïne, speed en heroïne werden versneden met fentanyl, dat maakt de drugs veel krachtiger en is spotgoedkoop. Inmiddels is de fentanylproductie en -handel overgenomen door de Mexicaanse georganiseerde misdaad, maar de ingrediënten komen nog altijd uit China.
Vandaar dat fentanyl een hardnekkig pijnpunt tussen de VS en China blijft. Hoewel Washington en Beijing afgelopen week de extreme handelstarieven over en weer flink afschaalden, hield de Amerikaanse president Donald Trump een deel van de importtarieven op Chinese goederen in stand. De reden: de Chinese rol in de fentanylhandel.
Schimmige driehoek
Maar het bestrijden van de Mexicaans-Chinese ruilhandel van zwemblazen tegen fentanyl-ingrediënten is lastig omdat de schimmige praktijken geen sporen nalaten in het internationale bankverkeer. Valda Felbab-Brown, een criminoloog van het Amerikaanse Brookingsinstituut, bracht de driehoeksverhouding tussen Mexicaanse vissers, drugskartels en de Chinese farmaceutische industrie in 2021 in kaart. ‘Het is beslist geen niche. Ik schat dat zeker een kwart van de Mexicaanse fentanylproductie met ruilhandel in bedreigde planten en diersoorten zoals totoaba wordt gefinancierd’, aldus Felbab-Brown.
Doordat de chemische bestanddelen van fentanyl veel goedkoper zijn dan het eindproduct, is het aandeel van Chinese criminelen in deze dodelijke handel relatief klein. Chinese handelaren verdienen weliswaar miljoenen met de precursors, maar de Mexicanen een veelvoud daarvan met het eindproduct. Het Amerikaanse persbureau Reuters schreef in 2023 op basis van Amerikaanse aanklachten tegen Mexicaanse kartelleden dat van een kilo chemicaliën à 800 dollar ruim 400 duizend pillen kunnen worden gemaakt. Een pil levert in Amerikaanse steden 3 dollar op.
Beijings acties
Toeristen die op de koude blauwe golven van de Golf van Californië langs de bloedhete stranden varen zien niets van de verstrengeling van vissers en drugskartels. De jacht op zwemblazen is echter al zeker vijftien jaar aan de gang. Aanvankelijk deden vissers in de Mexicaanse deelstaat Baja California rechtstreeks zaken met plaatselijke Chinese maffiabazen en restauranthouders, die de zwemblazen naar China smokkelden.
Na 2012, toen Chinese farmaceuten opdoken als leveranciers van fentanyl voor de Amerikaanse markt, zetten de Mexicaanse Sinaloa- en Jalisco-kartel de Chinese maffia buitenspel en eigenden zij zich de handel toe, van visblazen tot fentanyl, zegt onderzoeker Felbab-Brown. ‘Ze hebben er een industrie van gemaakt. Kartels dwingen vissers te stropen, organiseren de opslag van zwemblazen bij reguliere visverwerkende fabrieken en regelen de smokkel naar China. En ze zijn heer en meester over de fentanyl.’
Drie opeenvolgende Amerikaanse regeringen vroegen China, dat tegen zijn eigen drugsgebruikers keihard is, strenger op te treden tegen fentanyl. Die oproepen vinden in Beijing weinig gehoor, zeker als de betrekkingen met de VS weer eens verslechteren.
Zo schortte Beijing uit woede over Amerikaanse economische sancties van 2021 tot 2023 alle overleg over fentanylbestrijding op. Pas in de nadagen van de regering-Biden werd er weer samengewerkt. Toen zette Beijing tientallen chemische componenten op de zwarte lijst – de export van fentanyl had China in 2019 al verboden – en het haalde duizenden websites die precursors verkochten offline. Die websites keerden overigens razendsnel onder een andere naam terug. De Chinese regering was zelfs bereid iets te doen tegen het witwassen van Mexicaanse drugswinsten via Wechat, een Chinese app om versleuteld te chatten en te betalen.
Toen China ondanks die acties eind 2024 op de Amerikaanse lijst van illegale drugsproducerende landen bleef staan, verslapte de Chinese motivatie om meer te doen. Direct na zijn aantreden zette Trump de Amerikaanse fentanylcrisis op de agenda. Dit keer is de Amerikaanse president pas tevreden als er geen grammetje fentanyl de VS binnenkomt.
Trumps missie
Nog pregnanter dan in zijn eerste termijn heeft Trump zijn internationale handelsbeleid aan de bestrijding van de Amerikaanse fentanylcrisis gekoppeld. Nog voor Trumps grote handelsoorlog losbarstte, legde de Amerikaanse president China al een apart importtarief van 20 procent op om Beijing tot medewerking aan de fentanylbestrijding te dwingen. Hij dreigde ook Amerika’s buurlanden Canada en Mexico te straffen met tarieven van 25 procent vanwege de fentanylsmokkel.
Mexico en Canada, waar de fentanylverslaving ook oprukt, namen maatregelen die Trump tot dusver tot (gedeeltelijke) uitstel van zijn tarieven wisten te verleiden. Canada heeft een speciale ‘fentanyl’-topambtenaar benoemd en Mexicaanse drugskartels tot terroristische organisaties bestempeld.
De Mexicanen hebben extra troepen bij de grens met de VS gestationeerd, tientallen kartelbazen aan de VS uitgeleverd en fentanyllaboratoria opgerold. Volgens Brookings-onderzoeker Felbab-Brown zijn de zwaarbewapende en schatrijke Mexicaanse kartels echter zo verweven met de rest van de Mexicaanse samenleving dat de Mexicaanse staat simpelweg niet kan voldoen aan Trumps eis: de stroom fentanyl naar de VS tot nul terugbrengen.
Heksentoer
Vergeleken met de Canadese en Mexicaanse inspanningen is de Chinese reactie zuinig. Lin Jian, een woordvoerder van het ministerie van Buitenlandse Zaken in Beijing, hield afgelopen woensdag vol dat de Amerikanen zelf verantwoordelijk zijn voor hun eigen fentanylprobleem.
Zelfs als China wel van goede wil is, blijft het volgens Felbab-Brown een heksentoer om de stroom van fentanylgrondstoffen te stoppen. Veel ingrediënten die naar Mexico gaan, zijn in China geen illegale substanties, maar legale bestanddelen van allerlei gewone medicijnen. Het is niet strafbaar om deze stoffen te exporteren, want China ziet dat als reguliere handel.
Bovendien zijn het geen grote, bekende farmaceutische bedrijven die ingrediënten naar Mexico sturen, maar vele duizenden obscure bedrijfjes die via tussenhandelaren grondstoffen voor fentanyl kopen, om die online door te verkopen. China heeft geen wetgeving die bedrijven verplicht om te controleren wie hun klanten zijn en wat die met hun producten doen. Webwinkels in farmaceutische chemicaliën kunnen dus doen alsof hun neus bloedt. Als er al vragen worden gesteld, want vervolging van Chinese exporteurs van fentanylgrondstoffen, strengere inspecties in Chinese havens en andere maatregelen die de Amerikanen bepleiten, lijken ver weg.
Bedreigde dolfijn
Terwijl in het zuiden van de Golf van Californië nietsvermoedende toeristen zich vergapen aan bultrugwalvissen die hier hun jongen leren overleven in de golven, bedreigen stropers zeedieren in het noorden van dezelfde zee met hun illegale drijfnetten. De Chinees-Mexicaanse ruilhandel is funest voor het zeeleven in de Golf van Californië. De kleinste dolfijn ter wereld, die alleen in het uiterste noorden van dit gebied voorkomt, staat zelfs op uitsterven. Deze phocoena sinus, in het Spaans vaquita (koetje) genoemd, is voor het laatst in 2024 gezien.
‘Vissers zeggen dat de vaquita voortkomt uit de fantasie van overijverige natuurbeschermers. De vaquita bestaat niet, zeggen ze als smoesje om door te gaan met stropen,’ aldus de scheepsmaat. Daar werd hij zo mismoedig van dat hij is overgestapt op werk ver buiten het gebied waar wordt gestroopt. Nu neemt hij overwegend Amerikaanse toeristen mee de zee op om walvissen te spotten.
‘Afgelopen maand vonden we weer twintig kilometer aan illegale netten vol dode en levende totoaba’s’, zegt Julian Escutia, die het Mexicaanse bureau van de ngo Sea Shepherd leidt. Sea Shepherd probeerde aanvankelijk de dolfijnen te redden door drijfnetten te vernielen. Na confrontaties met vissers in 2019, die hun enige inkomstenbron verdedigden met molotovcocktails, laat de ngo dat klusje tegenwoordig over aan de Mexicaanse marine.
‘De marine kreeg van ons een machine om netten te pletten, zodat ze niet opnieuw kunnen worden gebruikt. Ook hebben we snelle boten en brandstof gedoneerd. Er is kortom geen enkele reden meer om niet uit te rukken als onze schepen een illegaal net signaleren’, aldus Escutia.
Sprankje hoop
Hoopgevend noemt Escutia de zerotolerancezone, een stukje vaquita-habitat waar sinds 2020 een streng visverbod van kracht is. In 2021 en 2022 kwamen de Mexicaanse autoriteiten vaak niet opdagen als Sea Shepherd overtredingen meldde, maar tegenwoordig is de samenwerking volgens Escutia intensiever dan ooit. ‘In de zerotolerancezone heeft de vaquita kans om te overleven.’
Ook de totoaba met z’n kostbare zwemblaas profiteert van het marinetoezicht in het beschermde gebied. Maar het betreft slechts een klein stukje van de Golf van Californië. Escutia: ‘Helaas wordt buiten de beschermde zone nog volop op totoaba gevist.’
Reacties
Een reactie posten