Na een leven lang onderzoek naar de zelfgekozen dood weet psychiater Boudewijn Chabot hoe hij wil sterven
Na een leven lang onderzoek naar de zelfgekozen dood weet psychiater Boudewijn Chabot hoe hij wil sterven
Met zijn onderzoek gaf Boudewijn Chabot (84) voor het eerst inzicht in sterven in eigen regie. Vrijdag verscheen een herhaalstudie van dat werk. Nu zijn eigen einde in zicht is, weet hij dat hij zal stoppen met eten en drinken. ‘Het is een langgerekt afscheid.’
zijn verslaggevers voor de Volkskrant. Ze zijn gespecialiseerd in het dossier vrijwillig levenseinde.
B
oudewijn Chabot twijfelt niet meer, hij heeft zijn keuze gemaakt. De bekende voormalig psychiater (84) zette in de jaren negentig onverschrokken de discussie op de kaart over hulp bij zelfdoding door artsen bij psychisch lijden. Daarna deed hij een leven lang onderzoek naar het levenseinde in eigen regie. Nu zijn eigen einde in zicht komt, weet hij hoe hij zal gaan.
Hij wil stoppen met eten en drinken.
Of hij daarvan zeker is?
‘Honderd procent.’
Sinds het begin van deze eeuw heeft hij alle bekende dodelijke middelen in huis, vertelt hij in de voorkamer van het statige huis in Haarlem waar hij opgroeide en dat al sinds 1922 in het bezit is van zijn familie. ‘Noem het maar op, ik heb het’, zegt hij. In zijn schuur staat een tank met helium. In zijn kasten staan potjes met pentobarbital. Met een malariamiddel. En zeker twintig dozen Depronal, een verboden, dodelijke pijnstiller – lang geleden gekocht tijdens een vakantie in Spanje. ‘Ik kreeg ze zó over de toonbank. Je hebt eigenlijk veel minder nodig om dood te gaan’, zegt hij, ‘maar de mevrouw van de dorpsapotheek wilde ze kwijt.’
Het zijn pillen, drankjes en gassen voor een relatief snelle, en soms zelfs pijnloze dood. Toch kiest hij straks – áls hij kan kiezen – voor een langzame methode. Een weg waarbij hij gestaag zal vermageren en uitdrogen. En waarvan hij niet weet hoelang het duurt.
‘Dit is mijn vaste voornemen’, zegt hij. ‘Ik weet niet of het me lukt, maar ik vind het verreweg de mooiste manier om van mijn vrouw en dochter en een enkele vriend afscheid te nemen. Juist omdat het meerdere dagen duurt.’
In wat voor een situatie zou u daarvoor kiezen?
‘Alle dingen die ik heb voorbereid komen voort uit een vrees voor dementie. Dat is niet in zicht. Maar ik heb sinds een maand of twee een hartaandoening, waar volgens de cardiochirurgen geen operatie voor mogelijk is. Ik heb vier bypasses gehad, en verkalkte hartkleppen. Het hart kan over een tijdje, hoelang precies is onduidelijk, het bloed niet meer goed rondpompen. Als ik in rust kortademig word, is voor mij de grens bereikt. Mijn dierbaren kunnen, samen met de huisarts, in een dag of twee de verzorging thuis organiseren. Als dat rond is, stop ik met eten en drinken.’
Waarvoor zou u bang zijn, als u dat doet?
Even aarzelt hij. ‘Ik geloof niet dat ik ergens bang voor ben.’
‘Weet je waar ik bang voor ben?’, zegt hij er meteen achteraan. ‘Ik heb een hart dat fibrilleert. Van de week stond ik onder de douche en ik dacht: stel dat ik hier een attaque krijg? Dan stort ik neer, probeer ik nog naar buiten te kruipen, maar misschien vindt mijn vrouw me pas een half uur later, buiten kennis. Te laat om afscheid te nemen. Dat zou ik een rámp vinden. Ik durf op straat ook haast niet meer te fietsen, uit angst dat ik word geraakt door een fatbike en in coma in een ziekenhuisbed beland, zonder dat ik nog iets kan zeggen.
‘Maar als ik het hier in huis mag organiseren, met dierbare mensen om me heen, daar in die kamer, met een mooi hoog-laagbed, dan ben ik nergens bang voor.’
Ook niet voor dorst? Honger?
‘Nee. Deze methode is vervelend. Het is onaangenaam om niet te drinken. Maar het is een heel goede test om te kijken of je echt dood wil. Je moet standvastig zijn. Kijk, als je een middel inneemt, kun je het al snel niet meer uitbraken. Bij stoppen met eten en drinken kun je er elk moment mee ophouden. Dat vind ik het grote voordeel.’
Boudewijn Chabot.
Linelle Deunk
Dat Chabot zo openhartig over zijn eigen dood praat, heeft te maken met nieuw onderzoek van het Erasmus MC, dat vrijdag verscheen. Het is een herhaalstudie van zijn promotieonderzoek. Begin deze eeuw onderzocht hij daarvoor hoe vaak mensen kozen voor twee methoden om in eigen regie te sterven – stoppen met eten en drinken en het innemen van (slaap)middelen – en wat hun ervaringen waren. Zijn onderzoek maakte duidelijk dat mensen ‘verrassend’ vaak op deze manier overleden, iets wat door de maatschappij ‘collectief werd genegeerd’, zo schreef hij.
De uitkomsten van het nieuwe onderzoek, gericht op de periode 2019-2023, zijn wederom opvallend. Jaarlijks beëindigen duizenden mensen in Nederland hun leven door bewust te stoppen met eten en drinken. Het gaat om ongeveer 5.800 mensen per jaar, oftewel 3,5 procent van alle sterfgevallen. Dat is significant meer dan de 2.800 gevallen die Chabot destijds rapporteerde. Daarnaast maken jaarlijks zo’n 2.000 mensen een eind aan hun leven door het innemen van (slaap)middelen – met 1,2 procent bleef dit aandeel nagenoeg gelijk. Ruim een kwart van hen gebruikte Middel X, de legale, maar moeilijk verkrijgbare stof die in 2017 werd gepresenteerd als zelfdodingspoeder.
Uit dit onderzoek blijkt ook dat velen deze keuze aanvankelijk eigenlijk het liefst bij de arts wilden leggen. Twee derde van de mensen die stopten met eten en drinken deed daarvóór een euthanasieverzoek. Van de mensen die slaapmiddelen of Middel X innamen, was dat de helft. Hun verzoeken werden afgewezen.
Boudewijn Chabot, geboren in Makassar, in toenmalig Nederlands-Indië, is een psychiater die de controverse nooit heeft geschuwd. In 2010 legde hij in zijn boek Uitweg al expliciet uit hoe mensen zelf konden sterven. Ook zette hij twee jaar geleden – op zijn 83ste – een video op zijn website, met daarin instructies om een einde aan het leven te maken met een stikstofmasker. De video, die hij voor 10 euro aanbiedt, wordt zo’n vijftien tot twintig keer per maand verkocht, zegt hij.
‘Bij doodgaan hoort dat je jezelf overgeeft. Je moet passiviteit en machteloosheid toelaten, dat is wat stoppen met eten en drinken vraagt’
Maar bovenal is hij bekend vanwege het ‘Chabot-arrest’: in 1991 verstrekte hij – ver vóórdat de euthanasiewet bestond – dodelijke middelen aan een 50-jarige vrouw die psychisch ernstig leed. Daarna meldde hij zich vrijwillig bij justitie. De Hoge Raad oordeelde uiteindelijk dat hij ‘wel schuldig’ was, maar geen straf kreeg. Met zijn daad opende hij een maatschappelijke discussie over de grenzen van euthanasie.
Later sprak Chabot meermaals uit dat hij zelf nooit meer een psychiatrische patiënt zou helpen met de dood. Hij ontwikkelde een uitgesproken voorkeur voor ‘de autonome route’, oftewel: dat een persoon zélf de verantwoordelijkheid neemt voor zijn eigen dood, en de arts daar zo min mogelijk mee belast.
‘Destijds wist ik niet eens dat een dood in eigen regie mógelijk was’, zegt hij. ‘Toen ik dat eenmaal had ontdekt, veranderde ik van mening. Ik dacht: als je zelf een goede dood kunt organiseren, waarom vraag je het dan aan de arts?’
Voelt u zich verantwoordelijk voor de mensen die met behulp van uw boek of uw stikstofmethode sterven?
‘Natuurlijk. Ik voel me in zekere zin schuldig. Ik wijs mensen op begaanbare paden naar de dood, iets wat mij jaren onderzoek heeft gekost. Maar ik vind dat ik die keuzes goed kan uitleggen. Het is steeds moeilijker geworden om aan de juiste pillen en poeders te komen, de overheid heeft dat nagenoeg onmogelijk gemaakt. Ik vind dat je volwassenen niet mag opsluiten in het leven doordat er geen humane, veilige, snelle manier is om dood te gaan in het bijzijn van naasten. Daarom heb ik die stikstofmethode gelanceerd.’
U noemt stoppen met eten en drinken een dood in eigen regie. Maar tijdens dat proces worden mensen steeds afhankelijker van naasten en de dokter voor zorg. Zo verliezen ze de regie toch juist?
‘Klopt. Maar bij doodgaan hoort dat je jezelf overgeeft. Je moet passiviteit en machteloosheid toelaten, dat is wat stoppen met eten en drinken vraagt. De dood is zo’n groot mysterie. Al bij de geboorte, bij de eerste schreeuw van een kind, gebeurt er iets met ons wat zich ontwikkelt en wat pas bij de laatste ademtocht verdwijnt. Als mens moeten we zelf verantwoordelijkheid nemen voor die overgang. Laten we dat niet uitbesteden aan artsen.’
Vindt u stoppen met eten en drinken een waardige dood?
‘Als je aan mensen vraagt: hoe wil je dood? Dan zeggen ze: waardig. Maar wat betekent dat? Het is een term waardoor mensen niet verder hoeven te denken. Een reclamebegrip. Ik spreek liever van een goede dood. Dus zonder pijn of benauwdheid, niet eenzaam en niet gewelddadig. En dat kan het zijn, als je de juiste voorzorgsmaatregelen neemt.’
Hoe gaat zo’n stervensproces?
‘In het begin ben je heel helder. Je kunt uit bed komen en heel goed praten met mensen. Het is niet hoeps, floeps, in één keer dood, zoals bij euthanasie. Het is een langgerekt afscheid. Naasten kunnen langzaam wennen aan het idee. Prachtig.
‘Na een tijd krijg je een droge mond en word je steeds slaperiger. Dan kun je niet meer uit bed komen en niet meer praten. Maar je naasten kunnen je verzorgen, je afleiden, het gezellig maken. Tegen mijn vrouw heb ik gezegd: lees mij nog wat mooie boeken voor of speel mijn lievelingsmuziek af. En als ik last krijg van een delier (ernstige verwardheid, red.), dan heeft mijn huisarts beloofd onmiddellijk te komen, ook ’s nachts. Hij is een boeddhist die uit principe geen euthanasie verleent – en dat vind ik een prima idee – omdat hij denkt dat een mens daar in een volgend leven last van krijgt. Bij een delier zal hij me palliatief sederen, in slaap brengen.’
Boudewijn Chabot met zijn vrouw Henny Holthuizen.
Linelle Deunk
Bent u daar bang voor?
‘Ik heb twee keer zo’n delier meegemaakt. De laatste was in 2004, na een openhartoperatie. Ze hebben me direct platgespoten. Ik heb dertien dagen op de intensive care gelegen. Vastgebonden. In mijn waan wilde ik ontsnappen – niet aan de dood, maar aan het ziekenhuis. Mijn plan was om de verpleging aan de haren te trekken en me los te rukken. In werkelijkheid kon ik nog net een arm optillen.
‘Daarvoor is het eerder gebeurd. Als tweedejaarsstudent geneeskunde in Amsterdam belandde ik met een geperforeerde darm in het toenmalige Diaconessenziekenhuis en kreeg ik een koortsdelier. In mijn verwardheid trok ik het infuus eruit. Maar vervolgens haalde ik me in mijn hoofd dat de punt van de naald in mijn ader was afgebroken en achtergebleven. Ik dacht: die punt schuift straks zó mijn hart in en dan sterf ik een langzame, pijnlijke dood. Een volstrekte waan, maar ik geloofde het.
‘In mijn blote kont rende ik in mijn ziekenhuishemd de gang op en sloot ik me op in de verpleegsterspost. Daar ging ik op zoek naar gif. Ik wilde níét langzaam dood – dan liever snel. Die zusters bléven maar op de deur bonzen. Ik klom door het raam en in het donker belandde ik op de Overtoom, met die zusters achter me aan. Ik wilde de gracht in. Uiteindelijk hield iemand me tegen en ben ik platgespoten.’
Bent u verbaasd dat zoveel mensen stoppen met eten en drinken?
‘Ik was destijds al verbaasd. En met mij de hele artsenwereld. Aanvankelijk zeiden artsen: dat kán niet, dat hadden wij dan toch moeten weten? Maar door mijn onderzoek konden ze er niet omheen. Dat het aantal nu is toegenomen, komt ook doordat artsenorganisatie KNMG heeft besloten de methode te adopteren.’
Het overlijden door te stoppen met eten en drinken wordt geregistreerd als een ‘natuurlijke dood’, en niet als zelfdoding. Vindt u dat niet vreemd?
‘Ja. Ik weet ook niet waarom dat zo is, want iemand kiest er bewust voor om te sterven.’ Hij peinst even. ‘Nu ik er langer over nadenk, zie ik stoppen met drinken wél als een natuurlijk proces. Mensen sterven door iets na te laten – vergelijkbaar met het weigeren van antibiotica. Als je dan longontsteking krijgt, sterf je ook een natuurlijke dood.’
In 2014 publiceerde artsenorganisatie KNMG voor het eerst een ‘handreiking’ aan artsen om patiënten van boven de 60 hierin bij te staan. U schreef daaraan mee. Later werd de leeftijdsgrens losgelaten. Denkt u dat deze methode geschikt is voor jongere mensen?
‘Ik was het niet eens met alle formuleringen van de herziene handreiking. Iedereen kan stoppen met eten en drinken, een dertiger kan het ook volhouden. Maar een gezonde dertiger zal het heel zwaar hebben met de dorst, omdat álles in zijn lichaam, in zijn cellen, zich zal verzetten.’
De voormalige directeur van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE), Petra de Jong, noemde deze methode voor gezonde mensen in 2015 ‘barbaars’ en ‘middeleeuws’. Ze zei dat mensen soms lagen te gillen om water, dat ze pijn hadden en verward raakten. Ze noemde dit de ‘zoek-het-maar-uit-euthanasie’.
‘Maar de NVVE is inmiddels om, hoor. Een paar jaar geleden hebben ze een draai hierin gemaakt. Ze publiceren verhalen hierover en hebben me nog gevraagd hun consulenten hierover bij te praten.’
De ervaringen van vertrouwenspersonen waren wisselend. De een omschreef het als een zachte dood, de ander als inhumaan. Veel mensen zijn bang om te lijden. Is dat terecht?
‘Met goede zorg, waardoor de mond niet uitdroogt, en pijnbestrijding is het echt draaglijk te maken. Maar je kunt mensen niets uit hun hoofd praten. Ik besprak dit eens met een bevriende socioloog. Zijn vrouw, die een concentratiekamp had overleefd, wilde sterven. Ik praatte met hem over de vraag of het staken van eten en drinken een optie zou zijn. Later vertelde hij hoe ze had gereageerd. Ze zei: ‘De nazi’s hebben geprobeerd me dood te hongeren. Ik ga mezelf toch niet alsnog zo ombrengen? Wat dénkt die Chabot wel?’’
Opvallend is dat negen van de elf vertrouwenspersonen over Middel X zeiden dat het overlijden ‘volgens plan’ was verlopen. U waarschuwde destijds voor de effecten van dit poeder. Denkt u nu milder over Middel X?
‘Ja. Omdat het soms dus toch wel goed verloopt. Dus wie ben ik dan om daarover te oordelen?’
U bent een man die graag de controle houdt. Wordt het voor u moeilijk om u over te geven?
‘Daar heb je gelijk in, ja. Dat wordt heel spannend voor mijn vrouw en mijn dochter. Maar met het ouder worden ben ik al behoorlijk veranderd.’
Bent u milder geworden?
‘Dat vinden zij wel, ja.’
Toen u ooit een delier kreeg, koos u instinctief voor de snelle dood. Hoe rijmt dat met uw keuze nu?
‘Nu kies ik dus voor een langzame dood. Voor het tegendeel, ja. Voor mij is dat een interessante twist in mijn leven, die niet geheel verklaarbaar is. Destijds kalmeerde ik doordat familieleden aan mijn bed tegen me aan gingen praten. Ik heb afgesproken dat mijn vrouw, mijn dochter en anderen die ik vertrouw straks om de beurt bij me gaan zitten. Want zij kennen mijn opstandige aard. Opstandig tot het laatst.’
Reacties
Een reactie posten